Wrzesnia

1 obrazek
Wyszukiwarka
Opcje zaawansowane
50 obrazek
28 obrazek
106 obrazek
108 obrazek
31 obrazek
101 obrazek
95 obrazek
96 obrazek
94 obrazek
97 obrazek
99 obrazek
100 obrazek
104 obrazek
107 obrazek
102 obrazek
103 obrazek
105 obrazek
2 obrazek
3 obrazek
4 obrazek
5 obrazek
Historia miasta
Dodano: 22-07-2011 | Jakub Goc

Najstarsza wzmianka źródłowa o Wrześni pochodzi z 1256 r. i występuje w dokumencie wydanym w Poznaniu. Września jako miasto - civitas - po raz pierwszy została wymieniona w liście biskupa krakowskiego Bodzanty z rodu Porajów w 1357 r.

 

WRZEŚNIA - miasto w woj. wielkopolskim, nad rzeką Wrześnicą, położone przy międzynarodowej trasie A2 na odcinku Poznań-Warszawa.

Kliknij na obrazek aby powiększyć

Najstarsza wzmianka źródłowa o Wrześni pochodzi z 1256 r. i występuje w dokumencie wydanym w Poznaniu. Września jako miasto - civitas - po raz pierwszy została wymieniona w liście biskupa krakowskiego Bodzanty z rodu Porajów w 1357 r. Prawa miejskie musiała więc otrzymać przed tym rokiem.

Zapisy źródłowe podają nazwę Wrześni w bardzo zróżnicowanej postaci: Vresc - 1256, Wressna -1317, Wresna - 1364, Wreszna - 1449, Wresnija - 1527, Wrzesznya - 1530. Nazwa miasta pochodzi z grupy nazw roślinnych, od wrzosu, niegdyś bujnie porastającego te okolice. Być może stąd nazwa najpierw rzeki: Wrześnica i później miasta: Września.
Jan Długosz we wstępie do swoich "Dziejów Polski" z XVI wieku podaje nazwę rzeki Wrześnicy jako Wrzesznya i uważa ją za rzekę drugiego rzędu.
Pierwszymi właścicielami Wrześni i jej okolic byli Poraje-Różyce. Według tradycji rodowej Poraje to ród książąt czeskich Sławnikowiców, którego niedobitki po pogromie w Czechach w 995 r. schroniły się w Polsce wraz ze swoim krewnym, późniejszym św. Wojciechem. Od króla Bolesława Chrobrego otrzymali duże nadania ziemskie. Poraje byli właścicielami Wrześni do poł. XVI wieku. Potem miasto było w posiadaniu kolejno następujących rodów: Doliwa-Wrzesińskich, Szaszorów-Bardzkich, Ogończyk-Działyńskich, Grzymała-Niegolewskich, Niemira-Gniazdowskich, Łodzia-Ponińskich. Godłem miasta został herb rodowy Porajów, biała pięciopłatkowa róża na czerwonym polu. Herb nie uległ zmianie nawet po przejęciu miasta przez inne rody. Pojawienie się herbu świadczyło o uzyskaniu praw miejskich. Niestety, dokument lokacyjny Wrześni nie przetrwał do naszych czasów. Uległ prawdopodobnie zniszczeniu podczas potopu szwedzkiego, kiedy prawie całe miasto splądrowano i spalono.
W XVII wieku Rada Miejska wystąpiła do ówczesnego dziedzica Wrześni Zygmunta Działyńskiego, wojewody brzesko-kujawskiego, z prośbą o wydanie nowego przywileju. W 1671 r. na zamku w Pakości Działyński podpisał nowy przywilej, a ściślej mówiąc potwierdził pierwotny akt lokacyjny dla Wrześni. Najstarszym zachowanym dokumentem, na którym występuje herb miasta jest pismo w sprawie kwot podatkowych z 1564 r., podpisane przez burmistrza Józefa Gołąbka. W otoku widniejącej tam pieczęci znajduje się gotycki napis: civit-atis-wrzesnen-nsis, w dosłownym tłumaczeniu - miasto Września. Innym źródłem, gdzie widnieje herb Wrześni jest pismo burmistrza Jakuba Smaglińskiego z XVIII w. Rysunek herbu przedstawia szeroko rozwinięte płatki róży, bardzo silnie nachodzące na siebie. Ten typ róży dominuje na dokumentach z XIX i XX wieku. W zbiorach Muzeum Regionalnego we Wrześni znajduje się tłok pieczętny z okresu międzywojennego, na którym wizerunek róży jest dokładnie taki sam jak na kartuszu ratusza. Herbem Poraj pieczętowali się także podskarbiowie Królestwa Polskiego, stąd róża znalazła się na polskiej monecie. Było tak w czasach panowania królów: Kazimierza Jagiellończyka (1447-1492) i Jana Olbrachta (1492-1501), kiedy to Podskarbim Wielkim Koronnym był Piotr z Kurozwęk herbu Poraj. Z nakazu ówczesnego prawa, mennica krakowska miała obowiązek stawiania na bitych w latach 1479-1498 półgroszkach znaku podskarbiego.
W XIII wieku Września powoli przekształcała się w osadę targową. Dzisiejszy plan miasta zawiera wyraźne ślady placu w kształcie owalnicy. Powstał on na lewym brzegu Wrześnicy na skutek rozszerzenia drogi z Pyzdr do Gniezna. Września była miastem otwartym, nie otoczonym murami. Na istnienie samorządu miejskiego wskazuje wzmianka w dokumencie o ławnikach z 1399 r. W okresie wojny 13-letniej z Krzyżakami w 1458 r. Września została zobowiązana do wystawienia 15 pieszych żołnierzy celem niesienia pomocy zamkowi w Malborku. W 1664 r. miasto uległo zniszczeniu wskutek pożarów oraz wojskowych rekwizycji ze strony Szwedów.
Września bardzo wcześnie rozwinęła się jako ośrodek wymiany handlowej. Wraz z przywilejem lokacyjnym uzyskała prawo odbywania targów tygodniowych oraz określonej liczby jarmarków w roku. Znajdował się też tutaj jeden z punktów królewskiej komory celnej. Pod względem narodowościowym we Wrześni przeważała ludność polska. Od poł. XVII wieku rozpoczął się napływ ludności niemieckiej. Z czasem liczba ich wzrosła do tego stopnia, iż w 1750 r. utworzyli oni odrębną ewangelicką gminę kościelną. Od ówczesnego właściciela Wrześni, Adama Ponińskiego, w 1778 r. otrzymali teren oranżerii na kościół ewangelicki i miejsce na cmentarz. W 1779 r. Poniński darował im dom na mieszkanie dla pastora oraz nauczyciela dla założonej w tym samym roku szkoły ewangelickiej. Trzecią grupa wyznaniową była dość liczna gmina żydowska, posiadająca w centrum miasta synagogę i cmentarz. W 1834 r. powstała powszechna szkoła żydowska istniejąca do okresu międzywojennego. W 1873 r. stara drewniana synagoga spłonęła, w jej miejsce zbudowano w 1875 r nową, murowaną, która została wysadzona w powietrze przez hitlerowców, prawdopodobnie jesienią 1940 r.

 

Kliknij na obrazek aby powiększyć
 

Panorama Wrześni - pocztówka z 1897 r.

 

W wyniku drugiego rozbioru Polski w 1793 r. Września znalazła się w granicach zaboru pruskiego. W latach 1807-1815 wchodziła w skład Księstwa Warszawskiego. Po Kongresie Wiedeńskim miasto ponownie dostało się pod panowanie pruskie. W 1818 r. utworzono nowy powiat wrzesiński w ramach Wielkiego Księstwa Poznańskiego. W tym okresie Września była jeszcze miastem prywatnym, należącym do rodziny Ponińskich.
Przełomowe znaczenie dla rozwoju miasta miały reformy przeprowadzone w latach 30. XIX w. W 1833 r. ogłoszono dekret o wyjęciu miast spod wpływów szlachty. Września stała się miastem samodzielnym w 1841 r. Narastająca i coraz brutalniej prowadzona germanizacja inspirowała rodzimą ludność do ożywienia politycznego i patriotycznego. Walki wyzwoleńcze przybrały na sile w okresie Wiosny Ludów 1848 r. Niedaleko Wrześni, pod Sokołowem, powstańcy polscy pod dowództwem Ludwika Mierosławskiego stoczyli 2 maja zwycięską bitwę z wojskami pruskimi. Wrześnianie uczcili pamięć bohaterskich kosynierów, ustawiając na miejscu bitwy pamiątkowy obelisk jeszcze jesienią 1848 r. Mimo wzmożonej reakcji ze strony rządu pruskiego nadal manifestowano uczucia narodowe. Na wiadomość o wybuchu powstania styczniowego w 1863 r. mieszkańcy Wrześni pośpieszyli z pomocą walczącym po drugiej stronie granicy powstańcom. Lokalny komitet zajmował się gromadzeniem środków materialnych, organizowaniem grup powstańczych i przerzucaniem ich przez granicę. Z terenu powiatu wrzesińskiego znanych jest 149 uczestników powstania styczniowego.

 

Kliknij na obrazek aby powiększyć
 

Kościół ewangelicki - pocztówka z 1906 r.


Głośnym echem w świecie odbił się strajk dzieci wrzesińskich w obronie wiary i mowy ojców w maju 1901 r. Do katolickiej szkoły ludowej dotarło zarządzenie pruskich władz oświatowych o wprowadzeniu języka niemieckiego do nauki religii. Dzieci zastosowały strajk bierny, polegający na nieudzielaniu odpowiedzi w języku niemieckim. Wobec opornych zastosowano przemoc fizyczną. Do masowej chłosty doszło 20 maja 1901 r. w obecności inspektora szkolnego Wintera. W obronie dzieci stanęli rodzice wspierani przez znaczną część mieszkańców miasta. Akcja strajkowa nasiliła się szczególnie na przełomie roku szkolnego 1901/1902 i rozszerzyła się na inne miejscowości. Strajk wygasł dopiero po Wielkanocy 1904 r. Wydarzenia wrzesińskie znalazły swój epilog w sądzie gnieźnieńskim. Proces odbył się w dniach 14-16 listopada 1901 r. Skazano 20 osób na kary grzywny i kary więzienia od 2 miesięcy do 2,5 lat. W obronie strajkujących dzieci stanęli Henryk Sienkiewicz i Maria Konopnicka. Dzieci wrzesińskie przystąpiły także do powszechnego strajku szkolnego w latach 1906/1907. Dużą rolę w przeciwstawianiu się fali germanizacji odegrały polskie organizacje: Towarzystwo Czytelni Ludowych, Stowarzyszenie Śpiewacze "Lutnia", Towarzystwo Gimnastyczne "Sokół" czy też Bractwo Strzeleckie.
Na przełomie XIX i XX wieku nastąpił szybki rozwój gospodarczy Wrześni. Powstała fabryka maszyn rolniczych, szerokie zastosowanie znalazł tzw. pług wrzesiński pomysłu kowala Bednarowicza, produkowany od 1859 r. Powstał Polski Bank Pożyczkowy, cukrownia, elektrownia, rzeźnia. Wybudowano okazały ratusz, budynek starostwa i gimnazjum, gmach sądu, koszary dla wojska. W 1912 r. zbudowano wodociągi i założono kanalizację miasta. Do rozwoju Wrześni przyczyniło się również powstanie dużego węzła komunikacyjnego. W 1875 zbudowano linie kolejową z Gniezna przez Wrześnię do Wrocławia, a w 1882 r. linię kolejową z Poznania przez Wrześnię do nadgranicznego Strzałkowa. Powstała również linia kolejki wąskotorowej z Wrześni do Borzykowa i później do Pyzdr.

 

Kliknij na obrazek aby powiększyć
 

Ulica Poznańska - pocztówka z 1910 r.


Wybuch powstania wielkopolskiego w 1918 r. w Poznaniu oznaczał dla mieszkańców Wrześni kres długotrwałej niewoli. Wrzesiński batalion powstańczy wyzwolił miasto 28 grudnia 1918 r. Oddział pod dowództwem Wł. Wiewiórowskiego brał udział w walkach o Zdziechowę i Szubin. W styczniu 1919 r. we Wrześni utworzono II Okręg Wojskowy pod dowództwem generała Grudzielskiego. Celem walki było wyparcie Niemców poza linię Noteci. Równolegle z powstaniem toczył się proces przejmowania władzy przez Polaków, następowała polonizacja życia społeczno-gospodarczego. W 1920 w czasie wojny polsko-rosyjskiej, zawiązała się Legia Ochotnicza Wrzesińska, pod dowództwem Stanisława hr. Mycielskiego, licząca ok. 800 ochotników. Walcząc na froncie wschodnim, stoczyła krwawe walki na polach Stocka, Kobrynia, Kamienia Królewskiego, Zalesia i Horodca. W okresie międzywojennym nastąpił dynamiczny rozwój miasta. W 1921 r. przedłużono linię kolejową ze Strzałkowa do Kutna, założono drugi tor na linii Poznań-Września. W latach 1919-1939 ukazywał się "Orędownik Wrzesiński", spolszczony w 1920 r. po nabyciu drukarni przez A. Prądzyńskiego. W latach 1931-1937 wychodził miesięcznik "Wici Wielkopolskie" poświęcony kulturze i sztuce, którego redaktorem naczelnym był M. Turwid, wydawcą zaś A. Prądzyński. W tym okresie pobudowano we Wrześni wiele domów mieszkalnych, powstał park miejski, stadion, przytułek dla starców, strażnica, przebrukowano i skanalizowano wiele ulic.

 

Kliknij na obrazek aby powiększyć

Rynek - pocztówka z 1913 r.


R
ozwój miasta został brutalnie zahamowany we wrześniu 1939 r. Września została zajęta przez Niemców 10 września 1939 r. Dekretem Hitlera z części tzw. ziem włączonych do Rzeszy, utworzono okręg Reichsgau Posen, później Wartegau czyli Kraj Warty, w obrębie którego znalazła się Września. W tym okresie nastąpiła zakrojona na szeroką skalę eksterminacja ludności żydowskiej. Na terenie powiatu utworzono trzy obozy pracy dla Żydów, w których większość z nich została zamordowana. Ludność polską wysiedlano na tereny nie włączone do Rzeszy, czyli do Generalnego Gubernatorstwa. Przez cały okres okupacji działał zorganizowany ruch oporu. We Wrześni, w 1940 r. utworzono obóz dla francuskich jeńców wojennych (ok. 150 osób) zatrudnionych przy regulacji rzeki Wrześnicy. W 1945 r. Rosjanie utworzyli przejściowy obóz dla odbitych jeńców alianckich: Amerykanów, Anglików, Włochów i Francuzów.
Września została wyzwolona 22 stycznia 1945 r. przez wojska radzieckie. Po wojnie miasto odbudowano ze zniszczeń, powstały nowe zakłady pracy. W 1985 roku Września, uchwałą Rady Państwa, została odznaczona Krzyżem Grunwaldu III klasy za wkład jej mieszkańców w walkach z naporem niemczyzny na przestrzeni wieków. Do roku 1975 Września była stolicą powiatu. Po likwidacji powiatów sprawami miasta i gminy kierował naczelnik przy pomocy Rady Narodowej.
Aktualnie przemysł na terenie miasta reprezentowany jest przez następujące firmy: Tonsil - producent sprzętu akustycznego, Zakład Produkcji Części do Maszyn Rolniczych „Kowalski”, Spółdzielnia Inwalidów „Wiosna Ludów” - producent elementów z tworzyw sztucznych, Cenos - prowadzący działalność w branży rolno-spożywczej, Maver - produkujący meble, Krispol - produkujący bramy, rolety, kraty, Techpak - produkujący opakowania z tektury. Ponadto funkcjonuje ponad 3 tys. podmiotów gospodarczych o charakterze produkcyjnym, usługowym i handlowym.
Oświatę w gminie reprezentuje 11 szkół podstawowych, w tym 4 wchodzące w skład zespołu szkół. W 1999 roku utworzono 3 gimnazja, dwa na terenie miasta i jedno na wsi w Nowym Folwarku. W 2001 roku powstało gimnazjum w Marzeninie wchodzące w skład Zespołu Szkół z oddziałem sportowym. W 2003 roku powstały gimnazja w Gozdowie i Otocznej. Funkcjonuje 5 przedszkoli publicznych - cztery miejskie i jedno wiejskie. Ponadto działają: Zespół Szkół Specjalnych i Warsztaty Terapii Zajęciowej. W zakresie szkolnictwa ponadgimnazjalnego funkcjonuje: Liceum Ogólnokształcące, Zespół Szkół Technicznych i Ogólnokształcących, Zespół Szkół Politechnicznych, Zespół Szkół Zawodowych. Od 1994 roku działa Centrum Kształcenia Kadr Mleczarskich. Września stała się też miastem akademickim, powstała filia Wyższej Szkoły Handlu i Rachunkowości oraz Nauczycielskie Kolegium Języków Obcych.
Działalność kulturalna prowadzona jest w oparciu o Wrzesiński Ośrodek Kultury, Bibliotekę Publiczną Miasta i Gminy, Muzeum Regionalne im. Dzieci Wrzesińskich, kino „Trójka”, chóry oraz liczne towarzystwa i organizacje. Na lokalnym rynku prasowym ukazują się: „Wiadomości Wrzesińskie”, „Kwartalnik Wrzesiński”, „Wieści z Ratusza”, „Przegląd Powiatowy”, „Fakty Wrzesińskie”, „Wspólnota” oraz od marcu 2005 roku „Fakty Wrześni”. Miasto utrzymuje partnerskie kontakty z Garbsen w Niemczech i Nottingham w Wielkiej Brytanii.
Od 1990 roku władzę w mieście sprawuje samorząd terytorialny: burmistrz i Rada Miejska. W 1999 roku reaktywowany został powiat. W wyniku reformy samorządowej miasto uzyskało pełną samodzielność w realizowaniu wielu inwestycji. W 1992 roku oddano do użytku wysypisko śmieci w Bardzie, zagospodarowano teren byłych koszar po opuszczeniu miasta przez wojska radzieckie, wybudowano nowy zieleniak. W 1994 roku zbudowano nowe targowisko miejskie, rozpoczęto budowę oczyszczalni ścieków, którą oddano do eksploatacji w 1997 roku. Zakończono wodociągowanie wsi, prowadzona jest gazyfikacja miasta. Przeprowadzono remont generalny Samorządowej Szkoły Podstawowej nr 1, wybudowano salę gimnastyczną przy szkole w Otocznej, w 1999 roku oddano do użytku szkołę w Nowym Folwarku, a w 2003 roku szkołę w Kaczanowie. W 1998 roku przekazano firmie „Cenos” obiekt zabytkowej wozowni z przeznaczeniem na kryty basen, który został otwarty w 1999 roku. Ukończono modernizację otwartego basenu miejskiego „Łazienki”, w 2002 roku powstał kompleks składający się z basenu pływackiego, zjeżdżalni, lodowiska, boisk do gry w siatkówkę plażową. Zmodernizowano i wyremontowano wiele ulic i chodników, wzdłuż ul. Słowackiego powstała ścieżka rowerowa. Dla zwiększenia bezpieczeństwa zainstalowano system monitorowania miasta. W 2001 roku bardzo uroczyście obchodzono 100. rocznicę Strajku Dzieci Wrzesińskich. W 2003 roku nową inwestycję rozpoczęła hiszpańska firma Gestamp Automacion, budując tłocznię blach samochodowych, którą oddano do użytku w 2004 roku.
Września znana jest również z organizowanych tutaj prawyborów. W 1993 roku odbyły się pierwsze w Polsce prawybory do Sejmu i Senatu, w 1995 roku prawybory na Prezydenta RP, w 2004 roku europrawybory do Parlamen
t Europejskiego.

Opr. Hanna Bachorz


PDF
DRUKUJ
POWRÓT
ZGŁOŚ
NIEŚCISŁOŚĆ